Cukrzyca - Co to za choroba?

Mówiąc "cukrzyca", myślimy zazwyczaj o jednej chorobie, tymczasem jest to nazwa wspólna dla całej grupy schorzeń, u których podłoża leży niedostateczne wydzielanie lub defekt działania hormonu zwanego insuliną, co skutkuje hiperglikemią- podwyższonym stężeniem glukozy we krwi.

Insulina jest produkowana przez komórki typu B tzw. wysp trzustkowych (Langerhansa). Trzustka leży w obrębie brzucha, zewnątrzotrzewnowo, poza funkcją wewnątrzwydzielniczą (hormony rozprowadzane z krwią- m.in. insulina, glukagon), pełni również rolę narządu wydzielania zewnętrznego, produkując sok trzustkowy uwalniany do światła jelita. W soku tym, oprócz składników odpowiedzialnych za trawienie białek i tłuszczów, są również enzymy rozkładające cukry złożone przyjęte z pokarmem, co umożliwia ich wchłanianie z przewodu pokarmowego i rozprowadzanie po całym organiźmie. Podstawowym produktem prawidłowego trawienia cukrów jest glukoza. Po wchłonięciu trafia z krwi do komórek, w których ulega dalszym przekształceniom. Metabolizm glukozy zachodzi , poza nielicznymi wyjątkami (tkanka mózgowa i krwinki czerwone), pod wpływem działania insuliny, do jego prawidłowej realizacji potrzeba zarówno właściwej ilości insuliny jak i jej odpowiedniej jakości. Podstawowym bodźcem do wydzielania insuliny jest zwiększenie stężenia glukozy we krwi i komórkach B trzustki. Prowadzi to do uwolnienia insuliny z ziarnistości komórek oraz do nasilenia jej wytwarzania. Zgromadzona w ziarnistościach insulina ulega jeszcze obróbce, w wyniku której powstaje ostateczna jej forma oraz peptyd C (odcięty kawałek proinsuliny, przydatny w diagnostyce cukrzycy). W pierwszej fazie po zadziałaniu bodźca (wzrost stężenia glukozy) następuje wyrzut gotowej już insuliny, trwający do 10 minut, w fazie drugiej wytwarzanie i uwalnianie insuliny trwa do 2 godzin od podania glukozy. Wydzielanie i działanie insuliny modyfikowane jest również przez różne białka , hormony i neuroprzekaźniki. Glukagon, także produkowany w trzustce, silnie stymuluje wydzielanie insuliny.

W efekcie działania insuliny dochodzi do wychwytu glukozy z krwi przez komórki, magazynowania glukozy w komórkach wątroby w postaci glikogenu, wychwytu aminokwasów i wytwarzania białek, budowy DNA, hamowania rozpadu tłuszczów i zmniejszenia obumierania komórek (apoptozy).

Podstawowym efektem niedostatecznej ilości lub nieprawidłowego działania hormonu jest zbyt wysokie stężnie glukozy we krwi, które jest źródłem objawów cukrzycy oraz jej powikłań ostrych i przewlekłych.

Typy cukrzycy, etiologia choroby

Obecnie wyróżnia się cztery główne typy cukrzycy - cukrzyca typu 1, typu 2, cukrzyca o znanej etiologii oraz cukrzyca ciężarnych. Na cukrzycę choruje ponad 1% mieszkańców globu, a liczba zachorowań stale rośnie, nie bez kozery więc nazywa się ją chorobą cywilizacyjną. Najwięcej zachorowań odnotowuje się w przedziale wiekowym 45-65 lat, co jest łączone z coraz lepszą diagnostyką schorzenia. Około 40-50% przypadków cukrzycy to choroba nierozpoznana (nieznana).

• Cukrzyca typu 1, pojawiająca się w wyniku zniszczenia komórek B wysp trzustki, co prowadzi do bezwzględnego niedoboru insuliny, ujawnia się na ogół poniżej 30 roku życia, z głównym szczytem zapadalności w 10-12 r.ż. i kolejnym między 16 a 19 r.ż. U osób z predyspozycją genetyczną w przypadku zadziałania czynnika środowiskowego (wirus, bakteria, czynnik pokarmowy- n.p. białka mleka krowiego) rozwija się proces autoimmunologiczny (autoagresja), prowadzący do zapalenia wysp trzustkowych i niszczenie ich komórek. Na miesiące a nawet lata przed pojawieniem się objawów cukrzycy można wykryć w surowicy krwi obecność przeciwciał m.in. przeciwwyspowych i przeciwinsulinowych. Stopniowo dochodzi do zaniku wczesnej fazy wydzielania insuliny, a z czasem do całkowitego zniszczenia komórek B i zaprzestania produkcji hormonu. W tym typie cukrzycy nie ma możliwości poprawy wydzielania insuliny za pomocą leków doustnych, chory bezwzględnie wymaga podawania insuliny z zewnątrz.
• W cukrzycy typu 2 również rolę odgrywają uwarunkowania genetyczne w połączeniu z czynnikami środowiskowymi, do których w tym przypadku zaliczyć należy otyłość, zwłaszcza brzuszną, małą aktywność fizyczną i nieodpowiednią dietę. Ryzyko rozwinięcia się cukrzycy rośnie w przypadku istnienia schorzeń takich jak nadciśnienie tętnicze i inne choroby układu krążenia, zespół wielotorbielowatych jajników, przebyta cukrzyca ciężarnych, zaburzenia gospodarki lipidowej (wysokie stężenie trójglicerydów i obniżone stężenie "dobrego" cholesterolu- HDL-C). Początkowo w tym typie cukrzycy dominuje oporność tkanek na działanie insuliny, następnie dochodzi do kompensacyjnego nadmiernego uwalniania hormonu i wyczerpania możliwości produkcyjnych i wydzielniczych komórek trzustki. Terapię cukrzycy typu 2 w większości przypadków można zacząć od leków doustnych, zwiększających odpowiedź tkanek na insulinę ("uwrażliwiających" na działanie hormonu) i stymulujących komórki B do produkcji insuliny. Z czasem jednak zachodzi potrzeba stosowania insuliny podskórnie w celu prawidłowej kontroli stężeń glukozy we krwi. Jeszcze do niedawna cukrzycę typu 2 uznawano za chorobę dotyczącą dorosłych, ale obecnie coraz częściej zapadają na nią dzieci, co jest wynikiem nieprawidłowego żywienia i przekarmiania oraz braku regularnego wysiłku fizycznego.
• Trzeci typ cukrzycy to choroba o znanej etiologii. U podłoża tej grupy schorzeń leżą bardzo różnorodne przyczyny, począwszy od defektów genetycznych czynności komórek B i działania insuliny, poprzez choroby trzustki jako całości (zapalenia trzustki, nowotwory, mukowiscydoza) i nieprawidłowości endokrynologiczne po działanie leków i innych substancji chemicznych oraz zakażenia.
• Odrębny typ choroby stanowi cukrzyca ciężarnych, predysponująca do wystąpienia w przyszłości cukrzycy typu 2 (w 30-40% przypadków po 15 latach). Dlatego w okresie ciąży obowiązują badania poziomów cukru - co najmniej na początku ciąży oraz między 22 a 25 tyg, kiedy wykonuje się test obciążenia glukozy.

Objawy cukrzycy

Choć objawy cukrzycy nie są swoiste i zależą od jej typu oraz dynamiki przebiegu, można wyróżnić typowe symptomy, które każą podejrzewać istnienie choroby i wymagają diagnostyki w jej kierunku. Są to wzmożone pragnienie (polidypsja) i oddawanie dużej ilości moczu, także w nocy (poliuria), osłabienie, senność, utrata masy ciała. Rzadziej pierwszym objawem cukrzycy jest skłonność do ropnych zakażeń i upośledzone gojenie ran.

Objawy choroby są bardziej nasilone i łatwiejsze do uchwycenia w cukrzycy typu 1. Cukrzyca typu 2 w około połowie przypadków przebiega bezobjawowo i często w momencie jej wykrycia są już znacznie rozwinięte powikłania późne, a nawet późne powikłanie może być przyczyną wykrycia choroby. Pierwszą manifestacją cukrzycy typu 1 może być kwasica ketonowa- ciężkie, ostre powikłanie choroby, w którym na skutek nadmiernego wytwarzania glukozy w wątrobie oraz rozpadu tłuszczów przy niedostatecznej ilości insuliny dochodzi do wytwarzania ciał ketonowych (aceton, kwas acetooctowy i kwas beta-hydroksymasłowy) i kwasicy metabolicznej.

Powikłania cukrzycy

Do ostrych powikłań cukrzycy u osób już leczonych należy hipoglikemia polekowa (stężenie glukozy we krwi poniżej normy) , również częściej występująca w cukrzycy typu 1. Przyczyną hipoglikemii jest zbyt duża dawka leku w stosunku do ilości przyjętych w pokarmie cukrów lub intensywności wysiłku fizycznego albo zwiększona wrażliwość na działanie insuliny, n.p. po schudnięciu.

Do przewlekłych następstw cukrzycy należą powikłania mikroangiopatyczne, u których podłoża leżą nieprawidłowości maleńkich naczyń krwionośnych i makroangiopatyczne, związane ze znacznie przyspieszonym rozwojem miażdżycy. Do pierwszej grupy należą powikłania oczne (porażenie nerwów czaszkowych, zaćma, jaskra i retinopatia cukrzycowa) i nerkowe (nefropatia cukrzycowa) a także neurologiczne (neuropatia cukrzycowa) i stopa cukrzycowa. Do powikłań makroangiopatycznych zalicza się chorobę niedokrwienną serca, udar mózgu i niedokrwienie kończyn dolnych. U wielu chorych występują ponadto zmiany skórne, stawowe i kostne. Ze względu na swój przewlekły przebieg i nieuleczalność, a także konieczność stałej kontroli choroby cukrzyca znacznie wpływa na stan psychiczny chorego. Częściej niż w populacji ogólnej pojawia się depresja i zaburzenia lękowe, pacjenci wymagają wsparcia ze strony rodziny i otoczenia.

Zapobieganie

Jak z powyższego wynika cukrzyca jest chorobą wpływającą na cały organizm i mogącą mieć poważne następstwa z inwalidztwem włącznie (retinopatia cukrzycowa - ślepota, stopa cukrzycowa- amputacja kończyny) w razie braku odpowiedniej kontroli. Leczenie wymaga pełnej współpracy i zrozumienia między prowadzącym lekarzem a pacjentem, ale to chory musi na co dzień przestrzegać szeregu zasad - stosować dietę cukrzycową, zredukować masę ciała w przypadku nadwagi, wykonywać codzienny wysiłek fizyczny i regularnie stosować leki. Przy odpowiednim prowadzeniu cukrzycy nie ogranicza ona aktywności życiowej chorego i mimo postępującego charakteru choroby można znacznie odwlec pojawienie się jej powikłań, a znacznej części z nich zapobiec.

Metodą profilaktyki powikłań cukrzycy jest jej tzw. czynne poszukiwanie u pacjentów z grup podwyższonego ryzyka - osób z nadwagą, prowadzących siedzący tryb życia, chorujących na nadciśnienie, chorobę wieńcową, mających podwyższone stężenia cholesterolu i trójglicerydów oraz u osób powyżej 45 r.ż.

lek.med. Dorota Zielińska
konsultacja: lek. med. Beata Wrona, Specjalista Chorób Wewnętrznych, DIABETOLOG