Dieta w cukrzycy

Zmiana stylu życia jest postawą prawidłowego leczenia cukrzycy i stanu przedcukrzycowego (czyli nieprawidłowej glikemii na czczo i nieprawidłowej tolerancji glukozy). Obejmuje ona zarówno regularny wysiłek fizyczny, jak i zdrowe żywienie, to znaczy dietę zapewniającą odpowiedni dowóz składników pokarmowych i ilość kalorii zależną od masy chorego i aktywności fizycznej.

Cele diety

Celami leczenia dietetycznego są: jak najlepsze wyrównanie cukrzycy, optymalne wartości stężeń lipidów w surowicy krwi oraz normalizacja ciśnienia tętniczego. Ich osiągnięcie pozwala zapobiegać powikłaniom cukrzycy lub znacznie odwlec ich postęp w czasie.

Pacjenci ze stanem przedcukrzycowym lub cukrzycą typu 2 mają na ogół nadwagę lub są otyli, jednym z celów zmiany trybu życia jest więc u nich redukcja masy ciała. Dowóz energii w posiłkach oblicza się dla należnej masy ciała, liczonej według wzoru wzrost w cm - 100 lub wzrost w cm - 100 - 0,25x (wzrost w cm - 150) i uzależnia od rodzaju wykonywanej przez pacjenta pracy. Przy pracy siedzącej jest to 20-25 kcal/kg masy należnej, przy średnim wysiłku fizycznym 25-30 kcal/kg masy należnej a przy ciężkiej pracy fizycznej 30-40 kcal/ kg należnej masy ciała. Przy nadwadze lub otyłości ilość kalorii na dobę zmniejsza się o 250-500 w stosunku do wartości obliczonej dla wagi należnej, ograniczając spożycie tłuszczów i węglowodanów (cukrów). Spadek masy ciała nie powinien być raptowny, zaleca się ubytek około 2 - 4 kilogramów na miesiąc (0,5-1 kg tygodniowo). Udowodniono, że redukcja wagi ma wpływ na zmniejszenie insulinooporności tkanek, a co za tym idzie spadek stężenia insuliny w surowicy (oporności tkanek na insulinę towarzyszy hiperinsulinizm nasilający miażdżycę) i zmniejszenie zapotrzebowania na leki przeciwcukrzycowe. Wpływa również na obniżenie ciśnienia tętniczego i stężeń cholesterolu i trójglicerydów we krwi.

Podstawowe zasady żywienia - osoby dorosłe

W cukrzycy niezwykle istotne jest regularne przyjmowanie posiłków i zbliżona ich kaloryczność każdego dnia. W przypadku cukrzycy typu 2 leczonej jedynie dietą lub lekami doustnymi chory może spożywać 3 posiłki dziennie. 3-4 posiłków wymaga leczenie analogami insuliny o szybkim działaniu. W przypadku stosowania mieszanek insulinowych lub intensywnej insulinoterapii posiłków powinno być 5-6 (dodatkowe porcje- drugie śniadanie, podwieczorek, druga kolacja mają zapobiegać nadmiernemu obniżeniu stężenia glukozy we krwi). Pacjenci stosujący insulinę w osobistej pompie mają największą swobodę doboru wielkości i czasu posiłku, ale muszą właściwie dostosować dawkę leku do obciążenia glukozą. Podobnie insulinoterapia intensywna wymaga dostosowywania dawki insuliny do ilości i składu pokarmu. Przy stosowaniu stałych dawek insuliny każdego dnia zawartość cukrów w diecie powinna być codziennie podobna.

Ważne jest by pamiętać, że w przypadku leczenia klasycznymi insulinami ludzkimi z rozpoczęciem posiłku trzeba odczekać co najmniej 30 minut od momentu wstrzyknięcia leku. Znacznie wygodniejsze w użyciu są analogi insulin, które można przyjmować tuz przed, w trakcie lub po zakończeniu posiłku.
Przyjmuje się, że optymalnie śniadanie powinno zawierać 20-25% przewidzianych na dobę kalorii, obiad 25-20% a kolacja 20%. Drugie śniadanie, podwieczorek i druga kolacja natomiast po 10% kcal.

Węglowodany

Stężenie glukozy we krwi zależy zarówno od ilości jak i od składu węglowodanów w diecie. Prawidłowo spożycie cukrów to 45-50% przyjmowanej energii. W zdrowej diecie należy wybierać węglowodany o niskim indeksie glikemicznym (IG <55), najlepiej w produktach o dużej zawartości błonnika. Indeks glikemiczny to średni wzrost stężenia glukozy we krwi po spożyciu 50g produktu wyrażony w procentach. Im wyższa jest jego wartość, tym wyższy będzie poziom glukozy we krwi po danym posiłku. Do produktów o niskim IG należą np. płatki owsiane, makarony, pumpernikiel, jabłka, pomarańcze, jogurt, kasze, zwłaszcza gruboziarniste, nasiona roślin strączkowych. Należy pamiętać, że kasze, makarony i ryż mają niższy IG, gdy nie są rozgotowane. Wysoki IG z kolei posiadają: cukier, słodycze, ciasta, soki owocowe, słodkie owoce - zwłaszcza śliwki, winogrona, banany, ananasy, czarne porzeczki oraz owoce suszone.

Kontrolę nad ilością przyjmowanych na dobę cukrów ułatwia obliczanie tzw. wymienników węglowodanowych. Wymiennik węglowodanowy (WW) to ilość produktu w gramach, która zawiera 10 g węglowodanów prostych (najłatwiej przyswajanych i szybko, znacznie podnoszących stężenie glukozy we krwi), co odpowiada 10g czystego cukru. Ilość wymienników przyjmowanych z poszczególnymi posiłkami powinna być codziennie taka sama, łatwo w diecie zastąpić jeden produkt o danej wartości wymienników innym o tej samej zawartości WW. Produkty spożywcze porównuje się w tym celu na podstawie gotowych tabel. Wymiany produktów dokonuje się w obrębie jednej grupy, np. jeden produkt zbożowy zastępuje innym.

Zawartość węglowodanów w posiłkach może być zmieniana np. przed planowanym większym wysiłkiem fizycznym, w czasie ostrej infekcji, w przypadku niższych stężeń glukozy we krwi.

Tłuszcze

Z kolei tłuszcze powinny stanowić 30-35% składników pokarmowych diety. Tłuszcze nasycone, zawarte w produktach odzwierzęcych, nie powinny przekraczać 10% energii, a w przypadku stężenia cholesterolu LDL u chorego powyżej 100 mg/dl ich ilość należy zmniejszyć do <7%. Korzystne jest spożywanie wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (tłuste ryby morskie - tuńczyk, makrela, halibut, śledź). Kwasy omega-3 zawarte w rybach zmniejszają ryzyko rozwoju miażdżycy i chorób układu krążenia.

Białka

Białka mają stanowić 15-20% wartości energetycznej diety, w równowadze pomiędzy spożyciem białka zwierzęcego i roślinnego.

Witaminy i mikroelementy

Przy prawidłowo skomponowanej diecie nie ma wskazań do suplementacji witamin i mikroelementów z wyjątkiem sytuacji szczególnych (np. ciąża, objawy niedoboru witamin). Przy otyłości, stanach przedcukrzycowych, a także pomocniczo w cukrzycy wskazane jest natomiast stosowanie suplementu diety zawierającego wyciąg z morwy białej. Substancje zawarte w liściach tego gatunku morwy wpływają na zmniejszenie wchłaniania cukru z jelita, a co za tym idzie zmniejszenie stężenia glukozy we krwi po posiłku, wykazują także korzystny wpływ na profil lipidów we krwi, obniżając stężenie "złego" cholesterolu i podwyższając poziom cholesterolu "dobrego".

Sól

Wskazane jest ograniczenie spożycia soli w diecie do 5g/dobę, co zmniejsza ryzyko rozwoju nadciśnienia tętniczego i ułatwia jego leczenie. Potrawy można doprawiać wieloma przyprawami, np. majerankiem, oregano, zielem angielskim czy sokiem z cytryny.

Alkohol

Uważa się, że spożycie alkoholu w ilości do 20 g czystego etanolu dla kobiet oraz do 30 g dla mężczyzn nie musi zaburzać kontroli cukrzycy. Alkohol powinien być spożywany z posiłkiem, co mniejsza ryzyko nadmiernego obniżenia stężenia glukozy we krwi. 20 g czystego alkoholu to dla przykładu 2 lampki wina (2x 100 ml) lub 2 kieliszki wódki (2x 25 ml).

Podstawowe zasady żywienia - młodzież i dzieci

Zdrowe żywienie dzieci i młodzieży z cukrzycą nie różni się od żywienia ich zdrowych rówieśników. Dieta musi zapewniać wszystkie konieczne do prawidłowego rozwoju składniki z dostosowaniem kaloryczności posiłków do wieku, wagi, wzrostu i aktywności fizycznej. Podobnie zapotrzebowanie na kalorie określa się dla kobiet w ciąży, wówczas wynosi ono 35 kcal/kg należnej masy ciała. U ciężarnych z nadwagą i otyłością kaloryczność diety jest odpowiednio redukowana (przy BMI do 29 kg/m2 30-32 kcal/ kg wagi należnej a przy BMI powyżej 29 kg/m2 24-25 kcal/kg wagi należnej). Pacjentka powinna prawidłowo przybierać na wadze w ciąży, tzn. przytyć od 8 do 12 kg. Powinna spożywać 6 posiłków na dobę, w tym ostatni w postaci węglowodanów złożonych między godziną 22.00 a 22.30 jako zabezpieczenie przed nadmiernym obniżeniem stężenia glukozy we krwi w godzinach nocnych. U kobiet w ciąży zawartość białka w diecie powinna być większa niż u innych osób z cukrzycą i stanowić 30% dostarczanej energii, kosztem zmniejszenia zawartości tłuszczów w posiłkach do 20-30%.

Podstawowe zasady żywienia - osoby w podeszłym wieku

Specyficzną grupę pacjentów z cukrzycą stanowią również osoby w wieku podeszłym. Podstawową trudnością w ich przypadku jest przestrzeganie diety cukrzycowej ze względu na wieloletnie nawyki żywieniowe a w wielu przypadkach niemożność zrozumienia choroby i celu zmiany stylu życia. Zwykle chorzy starsi nie wymagają tak ścisłego wyrównania stężeń glukozy we krwi jak osoby młodsze, głównie ze względu na małe ryzyko rozwinięcia się przewlekłych powikłań cukrzycy i potrzebę unikania hipoglikemii.

Pacjenci z podwyższonymi stężeniami cholesterolu i trójglicerydów w surowicy muszą dodatkowo ograniczyć w diecie zawartość cholesterolu do ilości poniżej 300 mg na dobę. Jeśli cukrzyca powikłana jest jawnym uszkodzeniem nerek (nefropatią), spożycie białka należy ograniczyć do 10% dobowej dostawy energii, w schyłkowej niewydolności nerek konieczne jest również unikanie produktów będących źródłem potasu (np. pomidory, banany). Pozostałe powikłania cukrzycy nie wymagają szczególnej modyfikacji diety, która we wszystkich przypadkach ma na celu jak najlepszą kontrolę stężeń glukozy we krwi.

lek.med. Dorota Zielińska
konsultacja: lek. med. Beata Wrona, Specjalista Chorób Wewnętrznych, DIABETOLOG