Jak rozpoznać cukrzycę?

Objawy cukrzycy są zróżnicowane, a ich nasilenie i dynamika zależą od typu cukrzycy i tempa spadku sprawności komórek trzustki, odpowiedzialnych za wytwarzanie insuliny regulującej stężenie glukozy we krwi. Trzeba również pamiętać, że ogółem cukrzyca w około 20% przypadków przebiega bezobjawowo (w tym cukrzyca typu 2 w ponad 50%), co sprawia, że w chwili rozpoznania choroby wykrywa się również zaawansowane przewlekłe powikłania, zwłaszcza dotyczące naczyń krwionośnych.

Cukrzyca typu 1

Cukrzyca typu 1, w której dochodzi do utraty komórek trzustki wytwarzających insulinę, przebiega zwykle najbardziej dynamicznie u dzieci i młodzieży, kiedy ilość sprawnych komórek B gwałtownie spada, początek choroby jest nagły, a objawy nasilone, trudniejsze do przeoczenia. Znacznie częściej niż w innych typach cukrzycy , pierwszym symptomem cukrzycy typu 1 są ostre zagrażające życiu powikłania w postaci kwasicy ketonowej i śpiączki.

Do typowych objawów wysokiego stężenia glukozy we krwi (hiperglikemii), karzących podejrzewać cukrzycę i wymagających pilnego kontaktu z lekarzem należą: wielomocz (inaczej poliuria) - częste oddawanie dużej ilości moczu, w tym w nocy, wzmożone pragnienie (polidypsja), odwodnienie - utrata elastyczności i suchość skóry, suchość błon śluzowych, zwłaszcza jamy ustnej, osłabienie, nadmierna senność. Rzadziej dochodzi do szybkiej utraty masy ciała (głównie cukrzyca typu 1) i zwiększonej podatności na zakażenia ropne, szczególnie dotyczące skóry, i grzybicze (zapalenie pochwy, napletka).

W cukrzycy typu 1 rozpoczynającej się u osób dorosłych ( tzw. LADA) objawy rozwijają się znacznie wolniej niż u dzieci i młodzieży, często w ciągu miesięcy. Z kolei cukrzyca typu 2 w około 50% przypadków przebiega bezobjawowo i jeśli komórki B trzustki sprawnie wydzielają insulinę, przy zmniejszonej wrażliwości komórek na ten hormon (insulinooporność), wysokie stężenia glukozy we krwi są kompensowane przez nadprodukcję insuliny i obecność jej podwyższonych poziomów w naczyniach krwionośnych, co wpływa na znaczne przyspieszenie rozwoju miażdżycy. Dlatego też cukrzycę typu 2 często wykrywa się przypadkowo, co wskazuje, jak ważne w tym przypadku są badania przesiewowe.

W ramach badań przesiewowych wykonuje się pomiar stężenia glukozy w krwi żylnej na czczo (glikemię na czczo) lub test doustnego obciążenia glukozą (OGTT)u wszystkich osób powyżej 45 r.ż. Przy wyniku prawidłowym u pacjentów nie należących do grupy wysokiego ryzyka rozwoju cukrzycy badanie powtarza się co 3 lata. Co roku natomiast powtarza się badania u osób, u których ryzyko zachorowania na cukrzycę jest duże, czyli ludzi z nadwagą ( BMI 25-30 kg/m2) i otyłością (BMI powyżej 30 kg/m²), prowadzących siedzący tryb życia, z chorobami układu sercowo- naczyniowego takimi jak choroba niedokrwienna serca i nadciśnienie tętnicze, osób z zaburzeniami gospodarki tłuszczowej (zwłaszcza „dobry" cholesterol HDL-C poniżej normy, tzn. poniżej 40 mg/dl dla mężczyzn i poniżej 50 mg/dl u kobiet i stężenie trójglicerydów powyżej 250 mg/dl), u pacjentów z cukrzycą w rodzinie, kobiet po przebytej cukrzycy ciążowej lub takich, które urodziły dziecko o masie ciała powyżej 4 kg, u chorych z zespołem wielotorbielowatych jajników oraz u tych, u których przy poprzednich kontrolach stwierdzono nieprawidłowe stężenie glukozy na czczo lub upośledzoną tolerancję glukozy.

Jeśli pojawią się typowe objawy podwyższonego stężenia glukozy we krwi (patrz wyżej) oznacza się glikemię przygodną, tzn. niezależną od pory dnia i tego, czy i kiedy został zjedzony posiłek. Przy stężeniu glukozy w takim badaniu przekraczającym 200 mg/dl (11,1 mmol/l) rozpoznaje się cukrzycę na podstawie jednokrotnego wyniku. Jeśli glikemia przygodna jest niższa niż 200 mg/dl, należy oznaczyć stężenie glukozy w krwi żylnej na czczo.

Glikemia na czczo to poziom glukozy we krwi pobranej 8-14 godzin od spożycia ostatniego posiłku i prawidłowo wynosi 72-99 mg/dl (4,0-5,5 mmol/l). Jeśli wynik badania mieści się w zakresie 100-125 mg/dl (5,6-7,0 mmol/l), mówi się o tzw. nieprawidłowej glikemii na czczo i konieczne jest wykonanie doustnego testu tolerancji glukozy. Jeśli natomiast stężenie cukru na czczo da wynik 126 mg/dl i powyżej, badanie powinno być powtórzone w kolejnym dniu i przy dwukrotnym rezultacie równym lub przekraczającym 126 mg/dl rozpoznajemy cukrzycę.

Doustny test tolerancji glukozy (OGTT) wykonuje się, jak wspomniano, przy nieprawidłowym stężeniu glukozy na czczo, ale również w przypadku stwierdzenia obecności glukozy w moczu przy prawidłowym stężeniu glukozy na czczo, w diagnostyce cukrzycy ciężarnych oraz przy uzasadnionym podejrzeniu upośledzonej tolerancji glukozy, np. u osób z zespołem metabolicznym (otyłość brzuszna, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia gospodarki lipidowej, podwyższone stężenie kwasu moczowego w surowicy krwi). Przed wykonaniem badania nie należy zmieniać diety , a w szczególności ograniczać spożywania cukrów. Test rozpoczyna się rano na czczo, czyli po co najmniej 8 godzinach od ostatniego posiłku, badana osoba powinna być wypoczęta, po prawidłowo przespanej nocy. Wstępnie pobiera się krew żylną w celu oznaczenia glikemii na czczo, po czym pacjent musi w ciągu 5 minut wypić 75g glukozy rozpuszczonej w szklance wody i przez 2 godziny pozostawać w spoczynku . Po 120 minutach od wypicia cukru pobiera się ponownie krew żylną do oznaczenia stężenia glukozy. Prawidłowy wynik OGTT to glikemia na czczo poniżej 100 mg/dl oraz glikemia po 2 godzinach poniżej 140 mg/dl. W przypadku poziomu glukozy na czczo od 100 do 125 mg/dl i prawidłowego wyniku pomiaru po 2 h od spożycia glukozy rozpoznaje się nieprawidłową glikemię na czczo przy prawidłowej tolerancji glukozy. Jeśli stężenie glukozy na czczo mieści się w granicach 100-125 mg/dl i stężenie po 120 min testu jest równe lub wyższe niż 140 mg/dl , ale wynosi poniżej 200 mg/dl, rozpoznaje się zarówno nieprawidłową glikemię na czczo jak i nieprawidłową tolerancję glukozy. Kiedy glikemia na czczo da wynik 126 mg/dl i więcej to niezależnie od glikemii w 120 minucie testu rozpoznajemy cukrzycę, podobnie, jeśli stężenie glukozy w 120 minucie jest równe lub wyższe niż 200 mg/dl.

Zarówno nieprawidłowa glikemia na czczo jak i nieprawidłowa tolerancja glukozy stanowią tzw. stany przedcukrzycowe. U pacjentów z takim rozpoznaniem bardzo ważna jest modyfikacja stylu życia, zmiana diety, zmniejszenie masy ciała i większa aktywność fizyczna, co pozwala zapobiec rozwojowi cukrzycy lub co najmniej odwlec go w czasie.

Rzadko jako test przesiewowy w wykrywaniu cukrzycy może być również stosowany pomiar stężenia hemoglobiny glikowanej w surowicy (HbA!c). W przypadku wyniku nieprawidłowego test należy potwierdzić dwukrotnym oznaczeniem stężenia glukozy w surowicy na czczo lub wykonać doustny test tolerancji glukozy.

Szczególnie istotne są badania przesiewowe w kierunku cukrzycy u kobiet w ciąży. Wstępnego oznaczenia stężenia glukozy we krwi na czczo pokonuje się przy pierwszej wizycie u ginekologa, co pozwala wykryć ewentualną bezobjawową cukrzycę nie związaną z ciążą. Przy wyniku między 95 a 125 mg/dl (5,3-6,8 mmol/l) wykonujemy doustny test obciążenia 75 g glukozy, a przy dwukrotnym wyniku przekraczającym 125 mg/dl kobieta kierowana jest do ośrodka zajmującego się leczeniem cukrzycy ciężarnych. Jeśli OGTT wypadł ujemnie, powtarza się go między 24 a 28 tygodniem ciąży. W przypadku, gdy glikemia na czczo na początku ciąży była prawidłowa (dla kobiet ciężarnych do 95 mg/dl (5,3 mmol/l)) , między 24 a 28 tygodniem ciąży przeprowadza się test doustnego obciążenia 50 g glukozy, który nie wymaga wcześniejszego pozostawania na czczo i w którym wykonujemy pomiar glikemii wstępnie i po 60 min trwania testu. Wynik od 140 do 199 mg/dl kwalifikuje do przeprowadzenia testu z 75 g glukozy, a stężenie glukozy po 60 min równe lub przekraczające 200 mg/dl pozwala rozpoznać cukrzycę ciężarnych.

Cukrzyca typu 2

Cukrzyca typu 2 jako jedyny typ cukrzycy w momenci rozpoznania wymaga przeprowadzenia szeregu badań pozwalających ocenić występowanie i stopień zaawansowania jej powikłań, bo, jak wspomnieliśmy, ten typ choroby niejednokrotnie przebiega bezobjawowo i rozpoznawany jest po długim czasie trwania. Trzeba co najmniej oznaczyć stężenia lipidów we krwi, zawartość albumin w moczu, przejść badanie okulistyczne, wykonać EKG. Zakres koniecznych badań pomoże ustalić lekarz rodzinny opiekujący się pacjentem na co dzień.

lek.med. Dorota Zielińska
konsultacja: lek. med. Beata Wrona, Specjalista Chorób Wewnętrznych, DIABETOLOG