Okiem Eksperta
Zachorowań na cukrzycę jest obecnie tak wiele, że często określa się ją mianem epidemii XXI wieku. Jej powikłania, zwłaszcza dotyczące układu sercowo-naczyniowego, stanowią przyczynę zwiększonej umieralności chorych z cukrzycą w porównaniu do zdrowej populacji (szacuje się, że z powodu powikłań cukrzycy umiera na świecie jedna osoba co 10 sekund). Dlatego też niezwykle istotne jest zapobieganie rozwojowi cukrzycy i jak najlepsze jej wyrównanie metaboliczne, co pozwala zmniejszyć ilość powikłań i opóźnić ich postęp. Wiedza dotycząca cukrzycy jest obecnie tak zaawanasowana, że umożliwia bezpieczne i skuteczne jej leczenie, zawsze jednak pod warunkiem ścisłej współpracy pacjenta z lekarzem.
Profilaktyka i badanie przesiewowe
Szczególny nacisk kładzie się na profilaktykę cukrzycy oraz wykonywanie badań przesiewowych w jej kierunku. Jest to szczególnie istotne wśród osób z grup zwiększonego ryzyka rozwoju choroby: ludzi powyżej 45 r.ż., z nadwagą lub otyłych, mało aktywnych fizycznie, osób z rozpoznanym stanem przedcukrzycowym, po przebyciu cukrzycy ciężarnych, po urodzeniu dziecka o masie przekraczającej 4 kg, chorych z nadciśnieniem tętniczym, zespołem policystycznych jajników, zaburzeniami gospodarki lipidowej, zespołem metabolicznym oraz schorzeniami serca i naczyń. Osoby te powinny być edukowane przez lekarzy co do zdrowej diety i konieczności redukcji masy ciała przy nadwadze i otyłości, prowadzenia regularnej aktywności fizycznej, unikania leków podnoszących stężenie glukozy we krwi. Choć nie zarejestrowano w Polsce żadnych leków do stosowania w zapobieganiu cukrzycy, wiele mówi się obecnie o metforminie w leczeniu zespołu metabolicznego, insulinooporności, a tym samym prewencji cukrzycy. Istnieją również suplementy diety, pomagające utrzymać w ryzach poposiłkowe stężenia glukozy we krwi, do stosowania pomocniczo zarówno przy odchudzaniu, w zapobieganiu cukrzycy w grupach zwiększonego ryzyka, a także jako uzupełnienie leczenia choroby. Zawierają one wyciąg z liści morwy białej, zawierający substancje zmniejszające wchłanianie cukrów z jelita, co powoduje, że z danej porcji pokarmu przyswajana jest mniejsza ilość glukozy i mniejsze jest jej stężenie we krwi po posiłku. Wyciąg ten pomaga dodatkowo regulować gospodarkę lipidową- obniża siężenie LDL ("zły"cholesterol) i podnosi stężęnie HDL ("dobry"cholesterol). Nowsze preparaty zawierają również działający podobnie wyciąg z fasoli oraz wyciąg z kory cynamonowca, zwiększający wrażliwość tkanek na insulinę, a co za tym idzie mogący mieć wpływ na zmniejszenie nadprodukcji insuliny, zmniejszenie zapotrzebowania na leki w cukrzycy i opóźnienie zastosowania insuliny w terapii. Suplementy diety wpływają również na zmniejszenie apetytu, co wspomaga odchudzanie.
Dieta
Dieta w cukrzycy musi być pełnowartościowa i zapewnić dowóz wszystkich potrzebnych składników odżywczych. Chorzy powinni unikać cukrów prostych (a nawet zupełnie je wyłączyć z diety), ograniczyć ilość tłuszczów odzwierzęcych, spożywać duże ilości warzyw. Ilość posiłków dostosowana jest do rodzaju i schematu leczenia cukrzycy - przy lekach doustnych mogą to być 3 posiłki dziennie, przy leczeniu analogami insuliny o szybkim działaniu 3-4 posiłków, a w intensywnej insulinoterapii 5-6 posiłków dziennie. Ważne jest by pamiętać, że w przypadku zwiększenia ilości posiłków ich kaloryczność musi ulec zmniejszeniu (posiłki częstsze a mniejsze), bo ilość kalorii dostarczanych w ciągu doby nie może być zwiększana ze względu na ryzyko tycia. Ograniczeniu w diecie musi ulec spożycie sodu (sól kuchenna) i alkoholu. Ten ostatni, jeżeli już jest spożywany, musi być wliczony do dziennej podaży kalorii i zawsze podawany z posiłkiem, ze względu na ryzyko hipoglikemii. Chorzy z cukrzycą nie powinni palić tytoniu. Poza powszechnie znanym znacznym zwiększeniem ryzyka rozwoju nowotworów u palaczy (rak płuca, przełyku , żołądka, krtani) palenie tytoniu powoduje przyspieszenie powstania i rozwoju powikłań cukrzycy.
Wysiłek fizyczny
Kolejnym elementem, na który obecnie zwraca się szczególną uwagę, jest regularny wysiłek fizyczny, zarówno w zapobieganiu jak i leczeniu i włąściwej kontroli cukrzycy. Powinien on mieć umiarkowane nasilenie i trwać po 30 minut co najmniej 3x w tygodniu. Musi być dostosowany do wieku, stanu ogólnego chorego i schorzeń współistniejących.
Samokontrola
Aby móc właściwie leczyć cukrzycę, lekarz musi opierać się na systematycznych pomiarach glikemii wykonywanych przez chorego w domu i zapisywanych w dzienniczku samokontroli. Właściwa samokontrola pozwala uzyskać jak najlepsze wartości glikemii, unikać ostrych powikłań cukrzycy, w tym stanów zagrażających życiu oraz bezpiecznie przeprowadzać ewentualne modyfikacje leczenia, zalecone przez lekarza. Oznaczanie poziomu cukru w krwi za pomocą glukometru powinno być wykonywane co najmniej rano na czczo , przed głównymi posiłkami i 2 godziny po głównych posiłkach, czasem również przed snem i w nocy (np. o 24.00 i 3.00). Częstość pomiarów w ciągu dnia ustala lekarz. Szczególnie ważne jest mierzenie glikemii 2 godziny po posiłku, ponieważ dowiedziono, że wysokie stężenia glukozy we krwi po posiłkach wpływają na przyspieszenie rozwoju chorób sercowo- naczyniowych, w tym wzrost ryzyka zawału mięśnia serca i udaru mózgu. W szczególnych sytuacjach, jak podróż, infekcja, zaostrzenie współistniejącej choroby, większy niż zwykle wysiłek fizyczny należy kontrolować glikemię częściej. Trzeba pamiętać, że podczas własnoręczngo pomiaru glikemii może dojść do błędu - wynik może być fałszywie wysoki (brudne okienko glukometru, niedokładne lub zbyt późne wytarcie paska, cukier na palcach) lub fałszywie niski (późne dostarczenie kropli krwi na pasek, zbyt szybko usunięty palec, mała ilość krwi, mokry palec). Glukometr pacjenta wymaga okresowej kontroli i porównywania jego wskazań ze wskazaniami glukometru w przychodni oraz pomiarem stężenia glukozy wykonywanym z krwi żylnej. Chory musi umieć sam reagować na zbyt niskie lub wysokie poziomy cukru we krwi, ewentualne postępowanie w takich sytuacjach ustalane jest z lekarzem prowadzącym pacjenta. Właściwe przestrzeganie diety i regularny wysiłek fizyczny to również elementy samokontroli w cukrzycy. Należy do niej także codzienna ocena stóp chorego, co pozwala zapobiegać rozwojowi zespołu stopy cukrzycowej. Zespół ten, wynikający z zaburzeń dotyczących nerwów i naczyń stóp, w przypadku zbyt późnego zgłoszenia się do lekarza i zbyt późnego rozpoczęcia leczenia grozi amputacją kończyny. W samokontroli, zwłaszcza u chorych ze zniekształceniami stóp, po wygojeniu owrzodzeń, z miażdżycą tętnic kończyn dolnych i neuropatią cukrzycową, należy codziennie po kąpieli dokładnie oglądać stopy, także od strony podeszwy i między palcami (w razie potrzeby wskazana pomoc osoby drugiej). Stopy powinny być myte w ciepłej, ale nie gorącej wodzie, starannie osuszane, pacjenci nie powinni chodzić boso i nosić butów na gołe stopy. Paznokcie muszą być obcinane prosto, nie można samodzielnie usuwać zrogowaceń czy modzeli. Jeśli na stopie pojawi się pęcherz, rana, otarcie, należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza.
Aby samokontrola pozwalała prawidłowo prowadzić cukrzycę konieczna jest właściwa edukacja chorego, przeprowadzana nie tylko przez lekarza, ale również przez pielęgniarki, dietetyka, z chorobą pomaga sobie także radzić psycholog.
Leczenie
Chorzy z cukrzyca muszą mieć świadomość, że w wielu przypadkach wcześniej czy później będą musieli rozpocząć leczenie insuliną, co nie stanowi wyroku, ale jest konsekwencją naturalnego postępu choroby i niezbędną, skuteczną metodą leczenia, bez stosowania której na pewnym etapie choroby nie jest możliwe uzyskanie wyrównania glikemii i ochrona chorego przed postępem przewlekłych powikłań cukrzycy. Wprowadzania insuliny do leczenia oraz zmian jej dawkowania i zmian rodzaju insuliny może dokonywać tylko lekarz. Schemat leczenia dostosowywany jest indywidualnie do każdego chorego, zależy od rodzaju cukrzycy (np. w cukrzycy typu 1 preferowana jest insulinoterapia intensywna), sposobu odżywiania, wieku, schorzeń współistniejących. Wszystkie rodzaje insulin podaje się podskórnie (tylko w wyjątkowych sytuacjach dożylnie w warunkach szpitalnych). Badania dotyczące wprowadzenia insuliny w postaci wziewnej ujawniły przypadki powstania raka płuc podczas jej przyjmowania, co wymaga dalszej analizy. Wciąż prowadzone są badania nad doustnymi i donosowymi preparatami insuliny, wprowadzane są na rynek nowe leki, m.in. substancje działające na układ inkretynowy. Inkretyny to hormony jelita cienkiego, pobudzające wydzielanie insuliny, opóźniające opróżnianie żołądka z pokarmu, co wpływa nie tylko na obniżenie poposiłkowego stężenia glukozy we krwi ale i powoduje zmniejszenie apetytu, a także obniżające ciśnienie tętnicze. Leki inkretynowe, w tym eksenatyd, ze względu na bardzo wysoką cenę są właściwie niedostępne dla chorych z cukrzycą w Polsce.
W 2009 roku wiele emocji budziło w środowiskach lekarskich doniesienie o leku o nazwie liraglutyd. Naśladuje on, podobnie jak eksenatyd, działanie inkretyn, a w przeprowadzanych badaniach, przy zastosowaniu liraglutydu raz dziennie uzyskano lepsze wyniki niż przy stosowaniu eksenatydu (2x dziennie), zarówno jeśli chodzi o codzienne poziomy glikemii, jak i o stężenie HbA1c, pozwalające określić wyrównanie cukrzycy w ciągu poprzedzających 3 miesięcy. Lek ten może stać się z czasem cenną opcją w leczeniu cukrzycy typu 1.
lek. med. Beata Wrona, Specjalista Chorób Wewnętrznych, DIABETOLOG
