Zapobieganie cukrzycy
O ile w przypadku cukrzycy typu 1 nie ma obecnie możliwości zapobiegania jej wystąpieniu ze względu na nie do końca poznany mechanizm niszczenia komórek B trzustki produkujących insulinę, to prawdopodobieństwo rozwinięcia się cukrzycy typu 2 może być znacznie ograniczone dzięki działaniom w zakresie tzw. prewencji pierwotnej (zapobieganie zachorowaniu, podczas gdy prewencja wtórna ma na celu zapobieganie progresji choroby i powikłaniom cukrzycy). Dzieje się tak dlatego, że obok skłonności genetycznej do wystąpienia choroby w jej rozwoju bierze udział szereg czynników środowiskowych, związanych z naszym trybem życia i dietą. Uważa się, że za gwałtowny wzrost ilości zachorowań na cukrzycę odpowiada w głównej mierze niezdrowe odżywianie oraz brak aktywności fizycznej.
Grupy zagrożone cukrzycą
W celu zapobiegania cukrzycy należy przede wszystkim określić grupy osób szczególnie tą chorobą zagrożone. Są to pacjenci z nadwagą i otyłością, mało aktywni fizycznie, posiadający krewnych z cukrzycą, osoby, u których w wykonywanych w przeszłości badaniach stwierdzono nieprawidłowe stężenie glukozy na czczo lub nieprawidłową tolerancję glukozy, kobiety z zespołem policystycznych jajników, po przebyciu cukrzycy ciężarnych oraz takie, których dziecko osiągnęło masę przy urodzeniu powyżej 4 kg, chorzy z nadciśnieniem tętniczym, z podwyższonym stężeniem cholesterolu i trójglicerydów, z chorobą niedokrwienną serca, miażdżycą tętnic kończyn dolnych, niewydolnością serca, po zawałach mięśnia serca.
Czynniki ryzyka
Ważnymi czynnikami ryzyka cukrzycy są nadwaga i otyłość. W przypadku tzw. otyłości brzusznej (obwód pasa u Europejczyków 94 cm i powyżej oraz u Europejek 84 cm i powyżej) tkanka tłuszczowa gromadzi się głównie w jamie brzusznej. Wówczas wytwarzane w procesie rozpadu tłuszczów wolne kwasy tłuszczowe trafiają z krwią do wątroby, konkurując z glukozą i powodując spadek wrażliwości tkanek na insulinę i wzrost stężenia glukozy we krwi. Trzustka zmuszana jest do produkcji większej ilości insuliny, a w konsekwencji dochodzi do wyczerpania możliwości komórek B trzustki i rozwoju cukrzycy. W przypadku otyłości trzustka może również ulegać otłuszczeniu, co także uszkadza jej funkcję i może przyspieszać rozwój cukrzycy. Wiele substancji produkowanych przez tkankę tłuszczową działa niekorzystnie na organizm - sprzyjają rozwojowi procesów zapalnych, starzeniu, miażdżycy. Jest jedna, która ma działanie korzystne, uwrażliwiając tkanki na insulinę i działając przeciwmiażdżycowo - to adiponektyna. Tkanka tłuszczowa ludzi otyłych produkuje ją jednak w znacznie mniejszych ilościach niż u osób bez nadwagi.
W przypadku redukcji masy ciała ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 znacznie spada, poprawia się również tolerancja glukozy. W przypadku osób już chorych zmniejsza się zapotrzebowanie na leki doustne czy insulinę, bywa, że leki te można odstawić całkowicie.
Otyłość jest nie tylko czynnikiem ryzyka rozwoju cukrzycy, sprzyja także nadciśnieniu tętniczemu, chorobom serca, zaburzeniom gospodarki tłuszczowej, co zwielokrotnia ryzyko choroby. Zmniejszenie kaloryczności diety o 500-1000 kcal na dobę powoduje zwykle spadek masy ciała o 0,5-1 kg tygodniowo. Dla kobiet dieta redukcyjna powinna dostarczać 1000-1200 kcal, a dla mężczyzn 1200-1600 kcal na dobę, należy jednak uwzględnić wiek, tryb zycia, współistniejące schorzenia. Pomocne w redukcji masy ciała i zapobieganiu nadmiernemu wzrostowi stężenia glukozy po posiłku może być przyjmowanie suplementu diety zawierającego wyciąg z morwy białej.
Oprócz zmian w diecie niezwykle ważne jest zwiększenie aktywności fizycznej osoby z nadwagą lub otyłej. Wysiłek, który ma korzystny wpływ na stężenie glukozy we krwi, spadek masy ciała i obniżenie ryzyka chorób układu krążenia, to taki, który trwa co najmniej 150 min w tygodniu - zwykle 3 razy na tydzień, z przerwami nie dłuższymi niż 2 dni, jeśli ma umiarkowane nasilenie oraz 90 min w tygodniu przy wysiłku intensywnym. Pierwsze 5-10 minut wysiłku powinno być mniej intensywne, ostatnie minuty poświęca się na ćwiczenia uspokajające. W razie nie osiągnięcia redukcji masy ciała po wprowadzeniu modyfikacji stylu życia można zastosować leki bądź metody chirurgiczne leczenia otyłości, zawsze w porozumieniu z lekarzem.
U osób z tzw. stanem przedcukrzycowym (nieprawidłowa glikemia na czczo, nieprawidłowa tolerancja glukozy), często dodatkowo otyłych, zaleca się te same zmiany trybu życia co grupie omawianej powyżej i ściśle monitoruje (doustny test tolerancji glukozy co rok).
Kobiety z zespołem policystycznych jajników są predysponowane do wystąpienia cukrzycy głównie z powodu rozwijającej się u nich insulinooporności. W zespole policystycznych jajników dochodzi do zaburzeń miesiączkowania, objawów nadmiaru męskich hormonów płciowych, a w badaniu USG jajników widoczne są mnogie torbiele. Chore sa często otyłe. Na skutek insulinooporności, a w konsekwencji nadprodukcji insuliny, ryzyko cukrzycy u takich pacjentek wzrasta 3-7 krotnie.
Istnieje również grupa kobiet bardziej niż inne narażona na wystąpienie cukrzycy ciężarnych. Są to wieloródki, kobiety zachodzące w ciążę po 35 r.ż., z nadciśnieniem tętniczym, po urodzeniu dziecka o masie powyżej 4 kg lub dziecka z wadą wrodzoną, po śmierci wewnątrzmacicznej płodu oraz kobiety z cukrzycą w poprzedniej ciąży i takie, u których cukrzyca typu 2 występuje w rodzinie. Dzieci rodziców z cukrzycą są zagrożone jej wystąpieniem głównie przy cukrzycy typu 2. W przypadku obecności tego typu cukrzycy u obydwojga rodziców ryzyko jej rozwinięcia u dziecka wynosi 75%.
Zaburzenia gospodarki lipidowej same w sobie usposabiają do rozwoju cukrzycy, zwiększają również ryzyko wystąpienia chorób układu sercowo- naczyniowego, które są niezależnym czynnikiem ryzyka jej powstania. Należy dążyć do normalizacji stężeń LDL (zły cholesterol) i trójglicerydów i podwyższenia stężenia HDL (dobry cholesterol) w surowicy. Wstępnie próbuje się to zwykle osiągnąć za pomocą odpowiedniej diety i aktywności fizycznej, często jednak konieczne jest użycie leków.
Żeby zapobiec rozwojowi chorób układu sercowo-naczyniowego, które również usposabiają do cukrzycy, należy przede wszystkim dobrze kontrolować ciśnienie tętnicze oraz stężenia lipidów we krwi, zaprzestać palenia papierosów, zwiększyć aktywność fizyczną i jak najlepiej leczyć choroby współistniejące.
W zapobieganiu cukrzycy można stosować również leki zmniejszające insulinooporność (metformina) i osłabiające wchłanianie glukozy z jelit (akarboza), zwłaszcza u chorych ze stanem przedcukrzycowym. Leki te nie są oficjalnie zarejestrowane w Polsce do tego typu postępowania.
Osoby z otyłością brzuszną, mające jednocześnie nadciśnienie tętnicze i zaburzenia stężeń lipidów we krwi to pacjenci z tzw. zespołem metabolicznym. Składową tego zespołu może również stanowić nieprawidłowe stężenie glukozy na czczo lub nieprawidłowa tolerancja glukozy, ale nawet bez tych nieprawidłowości zespół metaboliczny jest traktowany jako stan przedcukrzycowy, a jego leczenie jest formą profilaktyki cukrzycy. I znów naczelne znaczenie ma tu zmiana stylu życia i redukcja masy ciała, jak również unormowanie gospodarki tłuszczowej i ciśnienia tętniczego. Coraz częściej obecnie cechy zespołu metabolicznego występują u dzieci i młodzieży, a ze składowych zespołu mamy do czynienia głównie z nadwagą (w stosunku do dzieci unika się terminu "otyłość") i podwyższonymi stężeniami lipidów w surowicy krwi. Pojawianie się tych nieprawidłowości wynika w głównej mierze z siedzącego trybu życia oraz nieprawidłowej diety, a więc ogromną rolę w zapobieganiu rozwojowi zespołu metabolicznego, a co za tym idzie często i cukrzycy typu 2 u dzieci, mają rodzice i styl życia, jaki wpoją pociesze w domu.
Tak więc, podsumowując, wszystkie osoby z grup podwyższonego ryzyka muszą byc odpowiednio poinformowane przez lekarza o konieczności wprowadzenia zasad zdrowego trybu życia, w tym zdrowej, prawidłowo zbilanosowanej diety, odpowiedniej aktywności fizycznej i dążenia do normalizacji masy ciała oraz wymogu jak najlepszej kontroli gospodarki lipidowej, ciśnienia tętniczego i chorób współistniejących. Osoby obciążone zwiększonym ryzykiem wystąpienia cukrzycy powinny być objęte wykonywanymi co roku badaniami przesiewowymi (co najmniej glukoza na czczo, często doustny test tolerancji glukozy). Badania te wykonywane są w ramach tzw. czynnego poszukiwania cukrzycy, dotyczą również kobiet w ciąży oraz wszystkich osób powyżej 45 r.ż. Czynne poszukiwanie cukrzycy stanowi element prewencji wtórnej, to znaczy wczesnego wykrywania choroby i zapobiegania jej postępowi. W prewencji trzeciorzędowej istotą jest z kolei zapobieganie powikłaniom cukrzycy lub opóźnianie ich postępu.
lek.med. Dorota Zielińska
konsultacja: lek. med. Beata Wrona, Specjalista Chorób Wewnętrznych, DIABETOLOG
